Home Binnenstad Objecten Afbeeldingen Berichten Contact

Herengracht 481

  1. Identificatie
  2. Beschrijving
  3. Literatuur
  4. Register
  5. Afbeeldingen
  6. Google Maps

Adres: Herengracht 481
Oud adres: X411, wijk 33, klein nr. 75, kadaster I903, verponding 6044
Gebouwtype: Woonhuis (dubbel huis)
Geveltype: Lijstgevel
Bouwjaar: 1668, 1742

(25 afbeeldingen)

17de-eeuws huis, verbouwd in de 18de eeuw: rechte lijst met consoles, 17de-eeuwse elementen: festoenen en wapenschilden, stoep gesloopt. Interieur: rechtsachter in Lodewijk XV-stijl met marmeren schouw (ook boezem van marmer) met spiegel, plafondstuk en rijk stucwerk op plafond met hoekreliŽfs. Voormalige 17de-eeuwse hal op beletage heeft zeskantige marmeren vloertegels.

Herengracht 481 is een dubbel huis met in de gevel nog de 17de-eeuwse hoofdindeling en enkele 17de-eeuwse onderdelen zoals festoenen. Het oorspronkelijk 17de-eeuwse huis is in loop van de jaren ingrijpend gewijzigd: in de 18de eeuw en ook in de 19de eeuw, toen o.a. de stoep verdween en de ingang werd verplaatst naar het souterrain. De lijst met consoles en friesvensters dateert van een verbouwing van 1742. De gevel wordt ontsierd door markiezen, die de gemeente destijds door de vingers heeft gezien omdat de in de Gouden Bocht gevestigde banken en levensverzekeringsmaatschappijen een Ďeconomisch belangí vertegenwoordigden. Inmiddels zijn diverse banken vertrokken, maar de markiezen zijn er nog steeds.

Achter de onopvallende gevel gaat een vrij onopvallend interieur schuil, op ťťn kamer op de hoofdverdieping na: de rechter-achterkamer. Hier bevindt zich een 18de-eeuws interieur, op het oog uit circa 1750 (misschien 1742), een zeer rijke marmeren schouw en een plafond met weldadig stucwerk en een groot plafondstuk. De geornamenteerde schouw in Lodewijk XV-stijl is geheel van marmer, ook de boezem. Er zijn in Amsterdam maar weinig voorbeelden van een dergelijke marmeren schoorsteenboezem (een ander voorbeeld bevindt zich in Keizersgracht 224). Aan het plafond is een groot plafondstuk in de stijl van Jacob de Wit (1695-1754) aangebracht dat de Apotheose van Hercules voorstelt: de god wordt, omringd door schikgodinnen, in toom gehouden en gedwongen tot matigheid en terughoudendheid. De adelaar aan de voeten van Hercules stelt Jupiter voor. Dit motief komt ook terug in het stucwerk in de hoeken van het plafond. (Het plafond met stucreliŽfs als hoekstukken lijkt veel op dat van Singel 258.) In de vier hoeken zijn waarschijnlijk achtereenvolgens uitgebeeld: de Harmonie met muziekinstrumenten, de Wijsheid met boeken en de attributen van Athene zoals het schild van Medusa, de Matigheid met wapens en een teugel voor het in toom houden van het geweld en tenslotte de Vrijheid met behalve konings- en keizerskronen, een vrijheidshoed en een juk dat stuk wordt geslagen. Het plafond is mogelijk een verwijzing naar het politiek programma van de anti-Oranjepartij die het in Amsterdam tot 1748 voor het zeggen had. De vrijheidshoed staat symbool voor het republikeinse gedachtegoed en het stukgeslagen juk met de konings- en keizerskronen verwijzen waarschijnlijk naar het juk van het centraal gezag van de stadhouder. En Hercules was sinds de Oudheid een gewild zinnebeeld voor kracht en deugd voor vorsten.

Vanaf 1739 woonde in dit grachtenhuis Mr. Gillis van den Bempden (1697-1748), burgemeester in 1738, 1741 en 1747. Gillis van den Bempden, alias de Kruk, had tien dienstboden, tien paarden, een koets en een buitenplaats en werd aangeslagen voor 16.000 gulden, waarmee hij tot de 100 rijkste burgers van Amsterdam behoorde. Volgens het standaardwerk over het Amsterdamse regentenpatriciaat van Elias behoorde Gillis van den Bempden tot de "walgelijkste leden van het Amsterdamse regentenpatriciaat". Want "deze beruchte lichtmis, die wanneer hij op het stadhuis kwam, door twee knechts naar binnen moest worden gesleept -vanwege zwaarlijvigheid - was burgemeester geworden ondanks zijn liederlijk gedrag en zijn geringe bekwaamheid, maar uitsluitend omdat hij tot de zeer beperkte familiekring behoorde die in de eerste helft van de 18de eeuw in Amsterdam de macht in handen had. In 1748 verlijdt Mr. Gilles van den Bempden "na een langdurig en ellendig ongemak van waterzucht, dat hem aan de benen en op meer plaatsen van het lichaam door grote gaten ontliep, als een martelaar gestorven" (schrijft Bicker Raye in zijn dagboek). Misschien is Gillles het geweest die het politiek programma in stucwerk in de rechter achterkamer van Herengracht 481 heeft laten aanbrengen.

  • Walther Schoonenberg. 'Herengracht 481: een politiek programma in stucwerk'. Binnenstad 197/198 (maart 2003)
  • H.J. Zantkuijl. Bouwen in Amsterdam. Amsterdam, 1993: p. 105, 371

Monumentenstatus: RM
Monumentennummer: 1654
Adres: Herengracht 481
Adressen: Herengracht 481
Inschrijvingsdatum: 26-05-1970
Redengevende omschrijving: Dubbel huis (XVII B) met gevel uit de bouwtijd met festoenen en wapenschilden. Rechte daklijst met consoles (XVIIIb). Onderpui en vensteromlijsting daarboven plm 1800.

RM = Rijksmonument. Rijksmonumenten zijn gebouwen of andere objecten die van nationaal belang zijn. Bijvoorbeeld door hun schoonheid of door de geschiedenis van het pand voor Nederland. Nederland telt bijna 62.000 rijksmonumenten. Daarvan bevinden zich 6.635 in de Amsterdamse binnenstad (op 1 januari 2017). Vrijwel alle beschermde rijksmonumenten zijn geregistreerd in 1970.
GM = Gemeentelijk monument. Sommige panden hebben een bijzondere betekenis voor een stad, dorp of regio. In dat geval kan de gemeente zo'n pand op de gemeentelijke monumentenlijst plaatsen. In de Amsterdamse binnenstad bevinden zich 1.193 door de gemeente Amsterdam beschermde monumenten (op 1 januari 2017).
Redengevende omschrijving = Een beschrijving van de belangrijkste uiterlijke kenmerken van het object op het moment van opname op de monumentenlijst. De redengevende omschrijving heeft de status van juridisch document en geeft de reden aan waarom het object is geplaatst op de monumentenlijst. Meer informatie: cultureelerfgoed.nl.

Herengracht 481 (© Walther Schoonenberg)
Herengracht 481
Herengracht 481 (© Walther Schoonenberg)
Herengracht 481
Deur- en raamomlijsting (© Walther Schoonenberg)
Deur- en raamomlijsting
Deur- en raamomlijsting en festoenen (© Walther Schoonenberg)
Deur- en raamomlijsting en festoenen
Festoen (© Walther Schoonenberg)
Festoen
Detail van de kroonlijst met consoles (© Walther Schoonenberg)
Detail van de kroonlijst met consoles
19de-eeuws basement met ingang naar het souterrain (© Walther Schoonenberg)
19de-eeuws basement met ingang naar het souterrain
Herengracht 481. Tekening uit het Grachtenboek van Caspar Philips
Herengracht 481. Tekening uit het Grachtenboek van Caspar Philips
Stucwerk op de onderzijde van de trap in de hal (© Walther Schoonenberg)
Stucwerk op de onderzijde van de trap in de hal
Voormalige 17de-eeuwse hal met zeskantige marmeren tegels (van de deur is een raam gemaakt) (© Walther Schoonenberg)
Voormalige 17de-eeuwse hal met zeskantige marmeren tegels (van de deur is een raam gemaakt)
Plafondstuk over de Apotheose van Hercules (© Walther Schoonenberg)
Plafondstuk over de Apotheose van Hercules
Plafondstuk over de Apotheose van Hercules (© Walther Schoonenberg)
Plafondstuk over de Apotheose van Hercules
Plafondstuk over de Apotheose van Hercules (© Walther Schoonenberg)
Plafondstuk over de Apotheose van Hercules
Detail van het plafondstuk (© Walther Schoonenberg)
Detail van het plafondstuk
HoekreliŽf met de Wijsheid met boeken, een lans en het schild van Medusa: attributen van de godin Athene (© Walther Schoonenberg)
HoekreliŽf met de Wijsheid met boeken, een lans en het schild van Medusa: attributen van de godin Athene
HoekreliŽf van het stucplafond met kronen, stukgeslagen juk en vrijheidshoed, die de Vrijheid symboliseren (© Walther Schoonenberg)
HoekreliŽf van het stucplafond met kronen, stukgeslagen juk en vrijheidshoed, die de Vrijheid symboliseren
HoekreliŽf met de Harmonie met muziekinstrumenten (© Walther Schoonenberg)
HoekreliŽf met de Harmonie met muziekinstrumenten
HoekreliŽf met de Matigheid met wapens en een teugel voor het in toom houden van het geweld (© Walther Schoonenberg)
HoekreliŽf met de Matigheid met wapens en een teugel voor het in toom houden van het geweld
Detail van het stucplafond (© Walther Schoonenberg)
Detail van het stucplafond
Marmeren schouw met boezem en spiegel (© Walther Schoonenberg)
Marmeren schouw met boezem en spiegel
Marmeren schoorsteenboezem (© Walther Schoonenberg)
Marmeren schoorsteenboezem
Detail van de schoorsteenboezem (© Walther Schoonenberg)
Detail van de schoorsteenboezem
Bovenstukje (© Walther Schoonenberg)
Bovenstukje
Gillis van den Bempden (1697-1748)
Gillis van den Bempden (1697-1748)
Herengracht 477, 479 en 481 (© Walther Schoonenberg)
Herengracht 477, 479 en 481

[Grachtenboek van Caspar Philips]

Laatste wijziging: januari 2020

[Over deze website]   [Contact opnemen]   [Inloggen]