Home Binnenstad Objecten Afbeeldingen Berichten Contact

Herengracht 446

  1. Identificatie
  2. Beschrijving
  3. Literatuur
  4. Register
  5. Afbeeldingen
  6. Google Maps

Adres: Herengracht 446
Oud adres: X444, wijk 56, klein nr. 543, kadaster I935, verponding 3081
Gebouwtype: Woonhuis (dubbel huis)
Geveltype: Lijstgevel
Bouwjaar: 1672, 1734/35
Architect: Jan van Logteren (1734/35)
Opdrachtgever: Andries de Graeff en Elisabeth Bicker van Swieten (1672), Alida Johanna de Graeff (1734/35)

(29 afbeeldingen)

Zeven-raams dubbelhuis (16,25 m, breedste?) uit 1669/72, in 1734/35 verbouwd in Lodewijk XIV-stijl: attiek met open balustrade en gesloten middenverhoging met gekroond wapenschild (Jan van Logteren). Zandstenen Dorisch portiek met vier pilasters en balkon, dubbele stoep. Empire-ramen, ingangspartij en stoephek uit ca. 1800. Interieur: stucwerkgang in Lodewijk XIV-stijl met reliëfs en stucplafond met Prudentia, linksachter met roodmarmeren schouw met witmarmeren opzetstuk in Lodewijk XV-stijl (B. en T. de Wilde, 1740), rechtsvoor met zestien gepolychromeerde familiewapens van De Graeff etc. in hout aan plafond (1672, ontdekt in 1911), koepelzaal (1739/40). Plafondschildering van Gerard de Lairesse in 1903 verkocht aan het Vredespaleis in Den Haag.

Dit dubbelhuis is met zijn 16,25 m breedte één van de breedste dubbele huizen aan de Amsterdamse grachten. Het is het enige dubbele huis met een breedte van zeven raamassen. Het werd in 1669/72 gebouwd in opdracht van Andries de Graeff (1611-1678) die zeven maal burgemeester van Amsterdam is geweest. Het huis van Andries de Graeff is afgebeeld in het kleine Grachtenboekje van Cornelis Danckerts. Daaruit blijkt dat de Dorische deuromlijsting uit de bouwtijd van De Graeff stamt. De gevel is echter grotendeels het resultaat van de 18de-eeuwse verbouwing. Veel 17de-eeuwse grachtenhuizen zijn in de 18de eeuw verbouwd en dat geldt voor dit huis eveneens. In 1734/35 werd een fraaie attiek aangebracht met gekroond familiewapen De Graeff en geflankeerd door Neptunus en Mercurius, gebeeldhouwd door Jan van Logteren (zie het Grachtenboek van Caspar Philips), maar daarvan is alleen het middenstuk met familiewapen bewaard gebleven. (Overigens is het wapen zelf in de Franse tijd weggehakt, maar het werd in 1927 teruggebracht.) Het cartouche toont de hand van Jan van Logteren. De verbouwing gebeurde in opdracht van Alida Johanna de Graeff, die in 1733 het huis erfde. In 1738 verhuisde zij pas van Herengracht 537 naar 446, maar al in 1734/35 liet zij het huis verbouwen en moderniseren. Om dat te kunnen doen, verhuisde de huurder, Nicolaas Pancras, in 1734 naar Herengracht 458.

Van deze 18de-eeuwse verbouwing resteert een interieur. Direct bij het binnentreden treffen we het 17de-eeuwse voorhuis - een breder deel van de gang - aan met een 18de-eeuwse aankleding in de vorm van stucwerk. Boven de deuren links en rechts is een stucreliëf aangebracht. De twee bovendeurstukken tonen Geloof en Hoop. Het stucplafond verbeeldt de Apotheose of de kroning van van Prudentia omringd door vier putti, waaronder één de attributen van Minerva draagt en een spiegel aan Prudentia aanbiedt. Het stelt dus niet alleen de voorzichtigheid voor maar ook wijs beleid. Het borstbeeld van Andries de Graeff (een kopie van het beeld in het Rijksmuseum) is hier geplaatst in 1917.

Was de hal nog in de Lodewijk XIV-stijl, de linker achterkamer heeft een roodmarmeren schouw met witmarmeren schoorsteenstuk in een vroege Lodewijk XV- of rococo-stijl. Het is dan ook vijf jaar later gemaakt. Het is gesigneerd en gedateerd door de Amersfoortse beeldhouwers B. en T. de Wilde 1740. Het marmeren opzetstuk toont de voortbrengselen van de Aarde. In een grote schelpvorm zijn bloemen en fruit verwerkt. Daarboven is op de houten schoorsteenboezem een geschilderd schoorsteenstukje met vier vogels aangebracht. Dit boezemstuk en ook de bovendeurstukjes met vogels zijn echter 19de-eeuws. Deze kamer had tot 1903 een plafondschildering uit 1672 bestaande uit drie doeken van Gerard de Lairesse (1640-1711). De doeken bevonden zich in een toen donkerrood geschilderd cassetteplafond dat nog herkenbaar is maar geen beschilderingen meer bevat. De plafondschildering van De Lairesse is in 1903 voor 8.300 gulden verkocht aan het Vredespaleis in Den Haag. Men achtte dat toepasselijk omdat de schildering, genaamd Triomf der Vrede, een allegorie op de Vrede van Münster zou zijn. In werkelijkheid gaat het om een allegorie op de vrijheid van de handel en wordt het Republikeinse Amsterdam verheerlijkt. De drie doeken zijn in een speciaal hiervoor ontworpen zaal in het Vredespaleis geplaatst.

Er zijn echter ook nog overgebleven 17de-eeuwse interieurelementen in dit grachtenhuis. De rechter voorkamer heeft een plafond uit 1672 met zestien gepolychromeerde familiewapens van Andries de Graeff, zijn vrouw Elisabeth Bicker van Swieten etc., in hout. Ze zijn ontdekt in 1911, in 1917 uit het huis verwijderd, maar in 1959 teruggeplaatst.

De familie De Graeff was een belangrijke Amsterdamse regentenfamilie. Niet alleen Andries, ook zijn broer Cornelis was meerdere keren burgemeester (zie: Herengracht 573). De Amsterdamse burgemeesters werden in hun machtsaanspraken geïnspireerd door de republiek van het oude Rome. Dat komt in een imposante buste van Andries de Graeff sterk tot uitdrukking. De burgemeester liet zich, gekleed in een klassieke toga, in marmer vereeuwigen, als waande hij zich een Romeinse consul. De buste is te zien in het Rijksmuseum.

  • S.A.C. Dudok van Heel. 'Het maecenaat De Graeff en Rembrandt'. Maandblad Amstelodamum 56 (1969): p. 150-155, 249-253
  • P.M. Fischer. Ignatius en Jan van Logteren, Beeldhouwers en stuckunstenaars in het Amsterdam van de 18de eeuw. Alphen aan de Rijn, 2005: p. 390-394
  • Wijnand V.J. Freling. Stucwerk in het Nederlandse woonhuis, uit de 17e en 18e eeuw. Leeuwarden/Mechelen, 1996: p. 123
  • Coert Peter Krabbe. 'Uit huis geplaatst. De lotgevallen van enkele plafond- en wanddecoraties aan en nabij de Bocht.' In: Milko den Leeuw en Martin Pruijs (red.). De Gouden Bocht van Amsterdam. Den Haag, 2006
  • Marjan de Man. ‘ De vergeten gebroeders De Wilde. Amersfoortse beeldhouwers in de Gouden Bocht van Amsterdam’. Jaarboek van de Oudheidkundige Vereniging Flehite. Amersfoort, 2019: p. 71-83
  • Hans Tulleners. De Gouden Bocht. 21 monumenten aan de Amsterdamse Herengracht. Open Monumentendag 1989. Amsterdam, 1989: p. 61
  • H.J. Zantkuijl. Bouwen in Amsterdam. Amsterdam, 1993: p. 304, 488
  • De Triomf der Vrede

Monumentenstatus: RM
Monumentennummer: 1851
Adres: Herengracht 446
Adressen: Herengracht 446
Inschrijvingsdatum: 21-05-1970
Redengevende omschrijving: Dubbel huis (XVII B) met gevel onder rechte lijst en attiek, met zandstenen voorhuispui waaraan balcon XVII B, verbouwd XVIIIa/b (attiek middenstuk enz.) en + 1800 (vensteromlijsting, attiekvazen, stoep, stoeppalen en -hek, vensterhekken, snijraam, roedenverdeling en 2 gevellantaarns). Inwendig: zeer fraaie stucversiering in voorhuis, gang en trappenhuis, evenals trapleuning XVIIIa/b; interieur van linkerachterkamer, buffetnissen van rechtervoorkamer en stucplafond tuinzaal Louis XV.

RM = Rijksmonument. Rijksmonumenten zijn gebouwen of andere objecten die van nationaal belang zijn. Bijvoorbeeld door hun schoonheid of door de geschiedenis van het pand voor Nederland. Nederland telt bijna 62.000 rijksmonumenten. Daarvan bevinden zich 6.635 in de Amsterdamse binnenstad (op 1 januari 2017). Vrijwel alle beschermde rijksmonumenten zijn geregistreerd in 1970.
GM = Gemeentelijk monument. Sommige panden hebben een bijzondere betekenis voor een stad, dorp of regio. In dat geval kan de gemeente zo'n pand op de gemeentelijke monumentenlijst plaatsen. In de Amsterdamse binnenstad bevinden zich 1.193 door de gemeente Amsterdam beschermde monumenten (op 1 januari 2017).
Redengevende omschrijving = Een beschrijving van de belangrijkste uiterlijke kenmerken van het object op het moment van opname op de monumentenlijst. De redengevende omschrijving heeft de status van juridisch document en geeft de reden aan waarom het object is geplaatst op de monumentenlijst. Meer informatie: cultureelerfgoed.nl.

Herengracht 446 (© Walther Schoonenberg)
Herengracht 446
Herengracht 446 (© Walther Schoonenberg)
Herengracht 446
Herengracht 446 (© Walther Schoonenberg)
Herengracht 446
Geaccentueerde middentravee met ingangspartij (© Walther Schoonenberg)
Geaccentueerde middentravee met ingangspartij
Geaccentueerde middentravee met ingangspartij (© Walther Schoonenberg)
Geaccentueerde middentravee met ingangspartij
Detail van de deuromlijsting (© Walther Schoonenberg)
Detail van de deuromlijsting
Attiek bestaande uit een open balustrade en middenstuk (© Walther Schoonenberg)
Attiek bestaande uit een open balustrade en middenstuk
Opzetstuk met gekroond familiewapen (© Walther Schoonenberg)
Opzetstuk met gekroond familiewapen
Opzetstuk met gekroond familiewapen (© Walther Schoonenberg)
Opzetstuk met gekroond familiewapen
Empire-deur en stoephek (© Walther Schoonenberg)
Empire-deur en stoephek
Fraai bovenlicht uit ca. 1800 (© Walther Schoonenberg)
Fraai bovenlicht uit ca. 1800
Hal met borstbeeld Andries de Graeff
Hal met borstbeeld Andries de Graeff
Stucplafond in de hal met Prudentia
Stucplafond in de hal met Prudentia
Stucplafond in de hal met de Apotheose van Prudentia met Minerva
Stucplafond in de hal met de Apotheose van Prudentia met Minerva
Stucreliëf met Het Geloof
Stucreliëf met Het Geloof
Stucreliëf (© Walther Schoonenberg)
Stucreliëf
Stucreliëf (© Walther Schoonenberg)
Stucreliëf
Trapbaluster met flesbalusters in Lodewijk XIV-stijl
Trapbaluster met flesbalusters in Lodewijk XIV-stijl
Linkerachterkamer met dubbele deur met bovendeurstukje.
Linkerachterkamer met dubbele deur met bovendeurstukje.
Monumentale schouwpartij met roodmarmeren schouw, witmarmeren opzetstuk en schoorsteenstuk met vogels
Monumentale schouwpartij met roodmarmeren schouw, witmarmeren opzetstuk en schoorsteenstuk met vogels
Marmeren opzetstuk van de schoorsteenboezem. Gesigneerd B. en T. de Wilde 1740
Marmeren opzetstuk van de schoorsteenboezem. Gesigneerd B. en T. de Wilde 1740
Signatuur en datering op het opzetstuk: B. en T. de Wilde 1740
Signatuur en datering op het opzetstuk: B. en T. de Wilde 1740
Plafond rechter voorkamer met familiewapens
Plafond rechter voorkamer met familiewapens
Achtergevel en keurtuin
Achtergevel en keurtuin
Rembrandt, Portret van Andries de Graeff (1611-1679), 1639 (Staatliche Museen, Gemäldegalerie, Kassel)
Rembrandt, Portret van Andries de Graeff (1611-1679), 1639 (Staatliche Museen, Gemäldegalerie, Kassel)
Plafondschildering van De Lairesse, Triomf der Vrede, 1672 (thans in Vredespaleis, Den Haag)
Plafondschildering van De Lairesse, Triomf der Vrede, 1672 (thans in Vredespaleis, Den Haag)
Portret van Andries de Graeff, Artus Quellinus (I), 1661  (Rijksmuseum) (© Walther Schoonenberg)
Portret van Andries de Graeff, Artus Quellinus (I), 1661 (Rijksmuseum)
Herengracht 446. Tekening uit het Grachtenboekje van Cornelis Danckerts
Herengracht 446. Tekening uit het Grachtenboekje van Cornelis Danckerts
Herengracht 446. Grachtenboek uit het Grachtenboek van Caspar Philips
Herengracht 446. Grachtenboek uit het Grachtenboek van Caspar Philips

[Grachtenboek van Caspar Philips]

Laatste wijziging: november 2020

[Over deze website]   [Contact opnemen]   [Inloggen]