Home Binnenstad Objecten Afbeeldingen Berichten Contact

Nieuwezijds Voorburgwal 143

Nieuwe Kerk

  1. Identificatie
  2. Beschrijving
  3. Interieur
  4. Bijgebouwen
  5. Literatuur
  6. Register
  7. Afbeeldingen
  8. Google Maps

Naam: Nieuwe Kerk
Adres: Nieuwezijds Voorburgwal 143
Gebouwtype: Kerk
Bouwstijl: Gotiek
Bouwjaar: 1408, 15de eeuw, 1645
Restauratie: 1892-1914, 1959-1980

[Nieuwe Kerk]

(89 afbeeldingen)

De Nieuwe Kerk is een gotische kruisbasiliek met een koorkapellenkrans en dateert uit de 15de en de 16de eeuw, na een brand in 1645 in de middeleeuwse toestand herbouwd. Aan een toren is men wel begonnen, maar deze is nimmer voltooid en uiteindelijk grotendeels gesloopt. Interieur: Samengestelde bundelpijlers met koolbladkapiteel, apostelen op kraagstenen koorgewelf, gebrandschilderde ramen. Inventaris: Orgel met fraaie beschildering, monumentaal koorhek uit 1645, preekstoel uit 1649-1664, grafmonumenten, o.a. van Michiel Adriaansz de Ruyter.

De grote bevolkingsgroei in de tweede helft van de 14de eeuw maakte het noodzakelijk nieuwe kerken op te richten. In 1408 gaf de bisschop van Utrecht toestemming voor het bouwen van een tweede parochiekerk, naast de Oude Kerk. De Nieuwe Kerk was waarschijnlijk toen al in aanbouw, vanaf 1393. De kerk verrees op de plaats van de boomgaard van Willem Eggert (1360-1417) die het stuk grond achter zijn huis aan de Nieuwendijk ter beschikking had gesteld (hij is er ook begraven). Op 30 mei 1410 werd de kerk gewijd aan Onze Lieve Vrouwe. Later werd de kerk tevens aan de Heilige Catharina opgedragen. De kerk, die dus eigenlijk de Maria- en Catharinakerk of Onze Lieve Vrouwekerk heet, werd in de loop van de tijd steeds verder uitgebreid. In 1435 begon men aan de bouw van het schip. De straalkapellen lijken in n campagne te zijn gebouwd, in ca. 1500 (voor 1510). Spoedig daarna bouwde men de lichtbeuk, omdat de kerk door de aanbouw van de kapellen te donker was geworden. Omstreeks 1540 was de kerk grotendeels voltooid, zij het dat het schip niet zeven maar vijf traveen lang is geworden (zie een bewaard gebleven schilderij van het ontwerp van de kerk).

De Nieuwe Kerk is in opzet vergelijkbaar met Franse kerken (m.n. de kathedraal van Amiens) en stijgt letterlijk en figuurlijk uit boven de baksteengotiek van de Oude Kerk. De invloed van de Franse gotiek is ook te zien in de straalkapellen rond het koor. De verhoging van de noordelijke transeptarm uit 1530-1540 (uiterlijk 1544) heeft echter vroege renaissance motieven, zoals deelzuiltjes, schelpvormige nissen en frontons (vergelijk de Heilig Grafkapel van de Oude Kerk). De stadsbranden van 1421 en 1452 hadden de kerk beschadigd, maar de schade was niet zo ernstig als de brand van 1645, veroorzaakt door loodgieters die op het dak bezig waren. Van het schip en het dwarspand stonden nog slechts de muren overeind. De kerk is daarna in de middeleeuwse stijl hersteld, met veel respect voor het oorspronkelijke gebouw. Bij deze herbouw was de classicistische architect Jacob van Campen betrokken.

De kerk heeft geen toren. In 1565 werd echter een torenfundering gelegd, aan de westzijde van de kerk, aan de Nieuwezijds Voorburgwal. Van de plannen kwam echter niets terecht: het politieke klimaat culminerend in de beeldenstorm van 1566 legde de bouwactiviteiten stil. Na de Alteratie kwam een stadsregering aan de macht die er niets voor voelde dat het burgerlijke stadhuis zou worden overvleugeld door een kerktoren. Wel werd bij wijze van concessie het nieuwe stadhuis zover naar achteren geplaatst dat de transeptgevel van de kerk aan de Dam kwam te liggen. Toch begon men in 1646 met de bouw van een toren. Er zijn enkele ontwerpen van de toren bewaard gebleven, evenals een aantal tekeningen en schilderijen van de Dam met de voltooide kerktoren (o.a. te zien in het Amsterdam Museum). In 1653 werd de bouw van de toren gestaakt (men was inmiddels gevorderd tot de halve hoogte van het schip). In 1783 werd de torenstomp gedeeltelijk gesloopt, omdat deze op de drukke Nieuwezijds Voorburgwal in de weg stond. De stomp was in een gotiserende stijl gebouwd, waarschijnlijk naar een ontwerp van Jacob van Campen, de grondlegger van het Hollands Classicisme.

Ook al mocht de toren niet gebouwd worden, de kerk overvleugelde door zijn plaatsing aan de Dam al spoedig de Oude Kerk. In het Koninkrijk nam het belang van de kerk nog verder toe, sinds koning Willem I in 1814 in deze kerk de eed op de grondwet aflegde. Sindsdien zijn in deze kerk alle Nederlandse vorsten ingehuldigd.

De kerk werd in de jaren 1892-1914 gerestaureerd, waarbij neogotische elementen aan de kerk werden toegevoegd (zoals de afwerking en de torens van de westgevel). In de jaren 1959-1980 werd de kerk opnieuw gerestaureerd, waarbij een neo-gotische aanbouw aan de Dam-zijde, het Ministerie-gebouw, werd vervangen door meer ingetogen gebouw, ontworpen door architect prof. Wegener Sleeswijk. In 1980 werd de kerk overgedragen aan een stichting die tot doel heeft het gebouw te vullen met "activiteiten van maatschappelijke, culturele en religieuze aard".

In het interieur vallen in de eerste plaats de samengestelde bundelpijlers met koolbladkapiteel op, een typische Amsterdamse pijler die we ook in de Oude Kerk aantreffen (en in de gesloopte Heilige Stede). Op de kraagstenen van het koorgewelf zijn de twaalf apostelen afgebeeld. Door de beeldenstorm in 1566 en de brand in 1645 zijn er weinig inventarisstukken uit de Middeleeuwen.

Uit de inventaris van na de brand moeten genoemd worden: het monumentale koorhek uit 1645 (in classicistische stijl), de indrukwekkende preekstoel van Albert Jansz Vinckenbrinck (1605-1664) uit 1649-1664 (met rijk houtsnijwerk van engelen, personificaties en werken der barmhartigheid), het grote orgel, voltooid in 1655 (ontworpen door Jacob van Campen, met beeldhouwwerk van Artus Quellijn en schilderwerk van Johannes van Bronchorst, de zoon van Jan Gerritsz van Bronchorst), de gebrandschilderde ramen van het noordelijke venster uit 1650 (die graaf Willem IV tonen terwijl hij de drie Andreaskruizen aan Amsterdam schenkt; het bovenste gedeelte is uit 1977) en het praalgraf van Jan van Galen uit 1653 en van Michiel Adriaansz de Ruyter uit 1676 (de laatste met fraai beeldhouwwerk van Rombout Verhulst). Ook is er een grafmonument voor Van Speyck uit 1831.

Rondom de kerk zijn in de loop van de eeuwen enkele gebouwtjes aangebouwd, waaronder enkele kleine zeer ondiepe woon- of winkelhuizen die een eigen adres hebben en als aparte objecten worden beschouwd (zie: NZ Voorburgwal 125, NZ Voorburgwal 127-131, NZ Voorburgwal 133-137, Gravenstraat 15, Gravenstraat 17, Gravenstraat 17A en Gravenstraat 19).

In de Gravenstraat staat een classicistisch gebouwtje tegen de Nieuwe Kerk dat geen eigen adres heeft en in het Monumentenregister ook niet als een apart object wordt beschouwd: het is het Diaconiehuis van de Nieuwe Kerk, gebouwd in 1642, waarschijnlijk door Pieter de Keyser, maar Jacob van Campen kan er ook bij betrokken zijn geweest. Het gebouwtje is heel ondiep maar heeft een zeven-raamassen brede gevel in de stijl van het Hollands Classicisme met een kolossale Ionische orde.

De aanbouw aan de Dam-zijde, het Ministerie-gebouw, dateert uit 1980 en is in een terughoudende stijl ontworpen door architect prof. Wegener Sleeswijk. Het kwam in de plaats van een neogotisch gebouw.

  • Dr. J. van Breen. 'De geschiedenis van den bouw der Onze Lieve Vrouwe Parochiekerk of Nieuwe Kerk te Amsterdam'. Jaarboek Amstelodamum 40 (1944): p. 52-116
  • Mej. B.M. Bijtelaar. 'De Nieuwe Kerk'. In: H.F. Wijnman. Historische Gids van Amsterdam. Amsterdam, 1974: p. 54-63
  • Th. H. von der Dunk. 'Hoe klassiek is de gothiek? Jacob van Campen en de toren van de Nieuwe Kerk te Amsterdam, een nieuwe benadering van een oude kwestie'. Jaarboek Amstelodamum 85 (1993): p. 49-90
  • Th. H. von der Dunk. De Amsterdamse Nieuwekerkstoren. Een herziene kijk op het mogelijke auteurschap van Jacob van Campen. Jaarboek Amstelodamum 98 (2006): p. 16-61
  • Mariannen Eisma. 'Albert Jansz Vinckenbrinck. Ontwerper en beeldsnijder'. Maandblad Amstelodamum 83 (1996): p. 33-43
  • H. Janse. 'De restauratie van de Nieuwe Kerk in de jaren 1908 tot 1914'. Maandblad Amstelodamum 49 (1961): p. 193-196.
  • R. Meischke. 'De Nieuwe Kerk te Amsterdam'. Bulletin KNOB 15 (1962): p. 313-336
  • Gabri van Tussenbroek. 'De middeleeuwse bouwgeschiedenis van de Nieuwe Kerk.' Jaarboek M&A 10 (2011): p. 23-37

Monumentenstatus: RM
Monumentennummer: 5940
Adres: Nieuwezijds Voorburgwal 143
Adressen: Nieuwezijds Voorburgwal 143
Inschrijvingsdatum: 13-10-1970
Redengevende omschrijving: Nieuwe Kerk. Gotische kruisbasiliek met koorkapellenkrans (XV/XVI; fragment van onvoltooide westtoren midden XVII). a. Hoofdorgel: van oorsprong orgel met Hoofdwerk, Rugwerk en vrij Pedaal, in 1652 gemaakt door H.W. Schonat uit Kitzingen/Main (Duitsland) In 1668 uitgebreid met een Bovenwerk door J. van Hagerbeer. In 1975-1981 gerestaureerd door de firma Marcussen uit Aabenraa (Denemarken). b. Transeptorgel. In eerste aanleg een orgel met Hoofdwerk en Borstwerk, ca. 1645 gemaakt door G. van Hagerbeer. In 1648 verbouwd tot tweeklaviers orgel met Hoofdwerk en Zijwerk. Van het orgel is alles behouden gebleven, behoudens het pijpwerk en de windvoorziening. Deze ontbrekende delen werden gereconstrueerd bij de laatste restauratie in 1987-1989. Aan de zuider dwarsbeuk twee zonnewijzers: een grote ronde plaat van marmer in de topgevel en een drievlakkige zanstenen zonnewijzer geplaatst aan de oostelijke steunpilaar van het zuider dwarsschip.

RM = Rijksmonument. Rijksmonumenten zijn gebouwen of andere objecten die van nationaal belang zijn. Bijvoorbeeld door hun schoonheid of door de geschiedenis van het pand voor Nederland. Nederland telt bijna 62.000 rijksmonumenten. Daarvan bevinden zich 6.635 in de Amsterdamse binnenstad (op 1 januari 2017). Vrijwel alle beschermde rijksmonumenten zijn geregistreerd in 1970.
GM = Gemeentelijk monument. Sommige panden hebben een bijzondere betekenis voor een stad, dorp of regio. In dat geval kan de gemeente zo'n pand op de gemeentelijke monumentenlijst plaatsen. In de Amsterdamse binnenstad bevinden zich 1.193 door de gemeente Amsterdam beschermde monumenten (op 1 januari 2017).
Redengevende omschrijving = Een beschrijving van de belangrijkste uiterlijke kenmerken van het object op het moment van opname op de monumentenlijst. De redengevende omschrijving heeft de status van juridisch document en geeft de reden aan waarom het object is geplaatst op de monumentenlijst. Meer informatie: cultureelerfgoed.nl.

Nieuwe Kerk, gezien vanaf de Dam (© Walther Schoonenberg)
Nieuwe Kerk, gezien vanaf de Dam
Nieuwe Kerk, gezien vanaf de Dam (© Walther Schoonenberg)
Nieuwe Kerk, gezien vanaf de Dam
Nieuwe Kerk gezien vanaf de Dam (© Walther Schoonenberg)
Nieuwe Kerk gezien vanaf de Dam
Zuidtransept (© Walther Schoonenberg)
Zuidtransept
Geveltop van het zuidtransept (© Walther Schoonenberg)
Geveltop van het zuidtransept
Koor (© Walther Schoonenberg)
Koor
Nieuwe Kerk (© Walther Schoonenberg)
Nieuwe Kerk
Topgevel van het zuidtransept (© Walther Schoonenberg)
Topgevel van het zuidtransept
Exterieur van het schip (© Walther Schoonenberg)
Exterieur van het schip
Enkele traveen van het schip (© Walther Schoonenberg)
Enkele traveen van het schip
Nieuwe Kerk (© Walther Schoonenberg)
Nieuwe Kerk
Nieuwe Kerk (© Walther Schoonenberg)
Nieuwe Kerk
Nieuwe Kerk gezien vanaf de NZ Voorburgwal (westzijde) (© Walther Schoonenberg)
Nieuwe Kerk gezien vanaf de NZ Voorburgwal (westzijde)
Nieuwe Kerk gezien vanaf de NZ Voorburgwal (© Walther Schoonenberg)
Nieuwe Kerk gezien vanaf de NZ Voorburgwal
Nieuwe Kerk gezien vanaf de NZ Voorburgwal (westzijde) (© Walther Schoonenberg)
Nieuwe Kerk gezien vanaf de NZ Voorburgwal (westzijde)
Noordelijke transeptarm (© Walther Schoonenberg)
Noordelijke transeptarm
Noordertransept (© Walther Schoonenberg)
Noordertransept
De noordelijke transeptgeval met vroege voorbeelden van renaissance (ca. 1540) (© Walther Schoonenberg)
De noordelijke transeptgeval met vroege voorbeelden van renaissance (ca. 1540)
Detail in vroege renaissance aan het noordertransept (© Walther Schoonenberg)
Detail in vroege renaissance aan het noordertransept
Vroeg voorbeeld van renaissance aan de noordelijke transeptgevel (© Walther Schoonenberg)
Vroeg voorbeeld van renaissance aan de noordelijke transeptgevel
Beeldhouwwerk in renaissance op het venster van het noordertransept: Adam en Eva? (© Walther Schoonenberg)
Beeldhouwwerk in renaissance op het venster van het noordertransept: Adam en Eva?
Nieuwe Kerk gezien vanaf de NZ Voorburgwal (© Walther Schoonenberg)
Nieuwe Kerk gezien vanaf de NZ Voorburgwal
Tegen de kerk gebouwde huizen.
Tegen de kerk gebouwde huizen.
Restant van de Nieuwekerkstoren (© Walther Schoonenberg)
Restant van de Nieuwekerkstoren
Restant van de Nieuwekerkstoren (© Walther Schoonenberg)
Restant van de Nieuwekerkstoren
Gewelf van de Nieuwekerkstoren (© Walther Schoonenberg)
Gewelf van de Nieuwekerkstoren
Gewelf van de Nieuwekerkstoren (© Walther Schoonenberg)
Gewelf van de Nieuwekerkstoren
Korinthisch kapiteel in de torenvoet (© Walther Schoonenberg)
Korinthisch kapiteel in de torenvoet
17de-eeuws portaal in de torenvoet (© Walther Schoonenberg)
17de-eeuws portaal in de torenvoet
18de-eeuwse lantaarn (© Walther Schoonenberg)
18de-eeuwse lantaarn
Diaconiehuis uit 1642 met een kolossale Ionische orde. (© Walther Schoonenberg)
Diaconiehuis uit 1642 met een kolossale Ionische orde.
Diaconiehuis in de Gravenstraat: Ionisch kapiteel (© Walther Schoonenberg)
Diaconiehuis in de Gravenstraat: Ionisch kapiteel
Kooromgang en straalkapellen (© Walther Schoonenberg)
Kooromgang en straalkapellen
Rondom de preekstoel, orgel op de achtergrond
Rondom de preekstoel, orgel op de achtergrond
Interieur van het koor.
Interieur van het koor.
Het schip gezien naar het koor (© Walther Schoonenberg)
Het schip gezien naar het koor
Triforium en muurgang (© Walther Schoonenberg)
Triforium en muurgang
En van de koolbladkapitelen. (© Walther Schoonenberg)
En van de koolbladkapitelen.
Houten tongewelf (© Walther Schoonenberg)
Houten tongewelf
Detail van het houtskelet en een cherubijn. (© Walther Schoonenberg)
Detail van het houtskelet en een cherubijn.
Koorhek (© Walther Schoonenberg)
Koorhek
Detail van het koorhek met stadswapen.
Detail van het koorhek met stadswapen.
Orgel ontworpen door Jacob van Campen, voltooid in 1655. (© Walther Schoonenberg)
Orgel ontworpen door Jacob van Campen, voltooid in 1655.
Detail van het orgel (© Walther Schoonenberg)
Detail van het orgel
Detail van het orgel (© Walther Schoonenberg)
Detail van het orgel
Beschilderde orgelluiken (© Walther Schoonenberg)
Beschilderde orgelluiken
Beschilderde orgelluiken (© Walther Schoonenberg)
Beschilderde orgelluiken
Zelfportret van Johannes van Bronchorst (© Walther Schoonenberg)
Zelfportret van Johannes van Bronchorst
Kraagsteen met de apostel Mattheus (© Walther Schoonenberg)
Kraagsteen met de apostel Mattheus
Preekstoel (© Walther Schoonenberg)
Preekstoel
Detail van de preekstoel (© Walther Schoonenberg)
Detail van de preekstoel
Detail van de preekstoel (© Walther Schoonenberg)
Detail van de preekstoel
Torenopbouw van de 17de-eeuwse preekstoel is gemaakt door Albert Jansz Vinckenbrinck in 1647-1649 (© Walther Schoonenberg)
Torenopbouw van de 17de-eeuwse preekstoel is gemaakt door Albert Jansz Vinckenbrinck in 1647-1649
Detail preekstoel: een engel leest in de Bijbel (© Walther Schoonenberg)
Detail preekstoel: een engel leest in de Bijbel
Detail preekstoel: een engel met de Tien Geboden (© Walther Schoonenberg)
Detail preekstoel: een engel met de Tien Geboden
Detail preekstoel: de evangelist Marcus (© Walther Schoonenberg)
Detail preekstoel: de evangelist Marcus
Detail preekstoel: de evangelist Mattheus (© Walther Schoonenberg)
Detail preekstoel: de evangelist Mattheus
Detail preekstoel: de evangelist Johannes (© Walther Schoonenberg)
Detail preekstoel: de evangelist Johannes
Detail preekstoel: paneel met het verzorgen van de zoeken en de evangelist Lucas (© Walther Schoonenberg)
Detail preekstoel: paneel met het verzorgen van de zoeken en de evangelist Lucas
Detail preekstoel: personificaties van de Hoop en de Gerechtigheid (© Walther Schoonenberg)
Detail preekstoel: personificaties van de Hoop en de Gerechtigheid
Detail van de preekstoel (© Walther Schoonenberg)
Detail van de preekstoel
Detail van de preekstoel (© Walther Schoonenberg)
Detail van de preekstoel
Detail van de preekstoel (© Walther Schoonenberg)
Detail van de preekstoel
Houten tongewelf (© Walther Schoonenberg)
Houten tongewelf
Herenbanken (© Walther Schoonenberg)
Herenbanken
Herenbank (© Walther Schoonenberg)
Herenbank
Praalgraf van admiraal De Ruyter. (© Walther Schoonenberg)
Praalgraf van admiraal De Ruyter.
Detail van het praalgraf (© Walther Schoonenberg)
Detail van het praalgraf
Detail van het praalgraf (© Walther Schoonenberg)
Detail van het praalgraf
Detail van het praalgraf (© Walther Schoonenberg)
Detail van het praalgraf
Gebrandschilderd raam: Graaf Willem IV schenkt Amsterdam het wapen met de drie Andreaskruizen (© Walther Schoonenberg)
Gebrandschilderd raam: Graaf Willem IV schenkt Amsterdam het wapen met de drie Andreaskruizen
Gebrandschilderd wapen met stadswapen en jaartal 1646 (© Walther Schoonenberg)
Gebrandschilderd wapen met stadswapen en jaartal 1646
Detail van een 17de-eeuws gebrandschilderd raam. (© Walther Schoonenberg)
Detail van een 17de-eeuws gebrandschilderd raam.
Transeptorgel (© Walther Schoonenberg)
Transeptorgel
Detail van het transeptorgel met het stadswapen (© Walther Schoonenberg)
Detail van het transeptorgel met het stadswapen
Maquetteschilderij geeft het ontwerp van de kerk weer (Nieuwe Kerk) (© Walther Schoonenberg)
Maquetteschilderij geeft het ontwerp van de kerk weer (Nieuwe Kerk)
Gezicht op Amsterdam in vogelvlucht, Cornelis Anthonisz, 1538
Gezicht op Amsterdam in vogelvlucht, Cornelis Anthonisz, 1538
Nieuwe Kerk op de kaart van Cornelis Anthonisz uit 1538 (© Walther Schoonenberg)
Nieuwe Kerk op de kaart van Cornelis Anthonisz uit 1538
Detail van de kaart van Cornelis Antonisz (1544) met de Nieuwe Kerk.
Detail van de kaart van Cornelis Antonisz (1544) met de Nieuwe Kerk.
Rune na de brand van 1645.
Rune na de brand van 1645.
Plattegrond van de Nieuwe Kerk, toegeschreven aan architect Weissmann, gemaakt vanwege de restauratie eind 19de eeuw.
Plattegrond van de Nieuwe Kerk, toegeschreven aan architect Weissmann, gemaakt vanwege de restauratie eind 19de eeuw.
Plattegrond met de verschillende bouwperioden (tekening Gabri van Tussenbroek).
Plattegrond met de verschillende bouwperioden (tekening Gabri van Tussenbroek).
Foto van het interieur uit 1944.
Foto van het interieur uit 1944.
De twee houten modellen van de Nieuwekerkstoren, toegeschreven aan Jacob van Campen (© Walther Schoonenberg)
De twee houten modellen van de Nieuwekerkstoren, toegeschreven aan Jacob van Campen
Schilderij van de Dam met de voltooide Nieuwekerkstoren: stadhuis overvleugeld. Cornelis de Bie, naar Jacob van der Ulft, 1653
Schilderij van de Dam met de voltooide Nieuwekerkstoren: stadhuis overvleugeld. Cornelis de Bie, naar Jacob van der Ulft, 1653
Nieuwe Kerk met het oude Ministerie-gebouw
Nieuwe Kerk met het oude Ministerie-gebouw
De Nieuwe Kerk tijdens de restauratie
De Nieuwe Kerk tijdens de restauratie
Het nieuwe Ministerie-gebouw
Het nieuwe Ministerie-gebouw
Ministeriegebouw (© Walther Schoonenberg)
Ministeriegebouw

Laatste wijziging: maart 2021

[Over deze website]   [Contact opnemen]   [Inloggen]